වහල මත සූර්ය විදුලි පද්ධති ජාතික විදුලිබල ජාලයට සම්බන්ධ කිරීම සඳහා ලංකාවේ පැවති ප්‍රධාන ක්‍රමවේද තුනෙන් දෙකක් අහෝසි කිරීමට රජය ගත් තීරණය සූර්ය බලශක්ති ක්ෂේත්‍රයේ දැඩි කම්පනයක් ඇති කර තිබේ. එම තීරණය හේතුවෙන් නව සූර්ය විදුලි පද්ධති ස්ථාපනය සඳහා පවතින ඉල්ලු‍ම ද දුර්වල වී ඇත. එහෙත් මෙම ප්‍රතිපත්තිමය වෙනස සාධාරණද යන්න විමසා බැලීමට පෙර, වහල මත සූර්ය බලශක්තිය ලංකාවට මෙතරම් වැදගත් වූයේ කෙසේද සහ එය අද ජාතික විදුලිබල පද්ධතියට ලබා දෙන දායකත්වය කුමක්ද යන්න අවබෝධ කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍යය.
වහල මත සූර්ය බලශක්තියේ දැවැන්ත වර්ධනය මහජන උපයෝගිතා කොමිෂන් සභාවේ (PUCSL) දත්ත අනුව, 2025 දෙසැම්බර් 31 වන විට මෙරට වහල මත සූර්ය විදුලි පද්ධතිවල ස්ථාපිත ධාරිතාව මෙගාවොට් 2,472ක් දක්වා වර්ධනය වී තිබුණි. එයින් මෙගාවොට් 2,120ක් ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය හරහා ද, මෙගාවොට් 352ක් ලංකා විදුලි පෞද්ගලික සමාගම හරහා ද ජාලයට සම්බන්ධ වී තිබුණි. PUCSL විසින් පාරිභෝගිකයන් සඳහා භාවිත කරන සාමාන්‍ය ඇස්තමේන්තුව අනුව, ස්ථාපිත කිලෝවොට් එකකින් මසකට විදුලි ඒකක 115ත් 120ත් අතර ගණනක් නිපදවිය හැකිය. ඒ අනුව, මෙගාවොට් 2,500ක පූර්ණ ලෙස ක්‍රියාත්මක වන වහල මත සූර්ය විදුලි ධාරිතාවකින් වාර්ෂිකව ගිගාවොට් පැය (GWh) 3,450ත් 3,600ත් අතර විදුලි ප්‍රමාණයක් නිපදවිය හැකිය. එය දිනකට සාමාන්‍යයෙන් ගිගාවොට් පැය 9.5ත් 10ත් අතර ප්‍රමාණයකි.
මෙය සම්පූර්ණ ධාරිතාව යටතේ වාර්ෂිකව නිපදවිය හැකි විදුලි ප්‍රමාණය පිළිබඳ ඇස්තමේන්තුවක් මිස 2025 වසරේ සැබෑ නිෂ්පාදනය නොවේ. එම වසර තුළ සූර්ය විදුලි ධාරිතාව වේගයෙන් වර්ධනය වෙමින් පැවති අතර, PUCSL දත්ත අනුව 2025 වසරේ වහල මත සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනය GWh 1,938ක් විය.
මෙහි ඉදිරිපත් කරන ඇස්තමේන්තුව අනුව, වහල මත සූර්ය විදුලිය මෙරට විදුලි නිෂ්පාදනයෙන් සියයට 19.4කට සමාන දායකත්වයක් ලබාදිය හැකි මට්ටමකට පැමිණ තිබේ. වෙනත් වචනවලින් කිවහොත්, රජයට විදුලි බලාගාර ඉදිකිරීම සඳහා ඍජු ප්‍රාග්ධන වියදමක් දැරීමට සිදු නොවී, ජනතාවගේ නිවාස හා ව්‍යාපාරික ගොඩනැගිලි මත ස්ථාපිත පද්ධති මගින් මෙරට විදුලි අවශ්‍යතාවෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් සපුරාලීමේ හැකියාව ඇති වී තිබේ.
එම ඇස්තමේන්තුගත වාර්ෂික නිෂ්පාදනය, 2025 වසරේ වාර්තා වූ GWh 6,306ක ජල විදුලි නිෂ්පාදනයෙන් සියයට 56කට ආසන්න ප්‍රමාණයකට සමාන වේ.
මෙම සාර්ථකත්වය ඇතිවූයේ කෙසේද?
ලංකාවේ වහල මත සූර්ය බලශක්ති ක්ෂේත්‍රය වර්ධනය වීමට ප්‍රධාන හේතුවක් වූයේ රජය විසින් හඳුන්වා දුන් Net Metering ක්‍රමවේදයයි. මෙම ක්‍රමය යටතේ පාරිභෝගිකයා ජාතික විදුලිබල ජාලයෙන් ලබාගන්නා විදුලි ඒකක ප්‍රමාණයට එරෙහිව තම සූර්ය පද්ධතියෙන් ජාලයට ලබා දෙන විදුලි ඒකක හිලව් කළ හැකි විය. පරිභෝජනයට වඩා වැඩි විදුලි ප්‍රමාණයක් ජාලයට ලබාදී ඇත්නම්, එම අතිරික්තය විදුලි ඒකක ණය ශේෂයක් ලෙස ඉදිරියට ගෙන යාමට අවස්ථාව ලැබුණි. මෙම ක්‍රමවේදය රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තියක් බවට පත්කිරීමට කැපවූ පුද්ගලයන් අතර, පසුගිය මාසයේ අභාවප්‍රාප්ත වූ හේරත් දිසානායක මහතා ද විශේෂයෙන් සිහිපත් කළ යුතුය.
පසුව මෙම ක්‍රමය තවදුරටත් පුළුල් කරමින් Net Accounting සහ Net Plus හඳුන්වා දෙන ලදී.
Net Accounting ක්‍රමය යටතේ පාරිභෝගිකයාගේ පරිභෝජනයට හිලව් කිරීමෙන් පසු ඉතිරිවන අතිරික්ත විදුලිය සඳහා ගෙවීමක් ලැබුණි. Net Plus ක්‍රමය යටතේ පාරිභෝගිකයා මිලදී ගන්නා විදුලිය සහ ජාලයට අලෙවි කරන විදුලිය වෙන වෙනම ගණනය කරනු ලැබීය. මුල් අවධියේදී සූර්ය විදුලිය සඳහා ගෙවන මිල හෙවත් Feed-in Tariff අගය තීරණය වූයේ නිශ්චිත හා විධිමත් ක්‍රමවේදයකින් තොරවය. පසුව විදුලිබල ආයතනවල ඉංජිනේරුවන් විසින් වඩාත් පුළුල් ගණනය කිරීමේ සූත්‍රයක් සකස් කරන ලදී. ආරම්භයේදී යම් විරෝධතා පැවතියද, අවසානයේ එය සාධාරණ හා විනිවිදභාවයකින් යුත් ක්‍රමවේදයක් ලෙස පිළිගැනුණි. සාධාරණ Feed-in Tariff ක්‍රමවේදය, ඉහළ යන විදුලි ගාස්තු, සූර්ය පැනල සහ ඉන්වර්ටර් මිල පහළ යාම යන සාධක එකට එක්වීමෙන් සූර්ය බලශක්ති ක්ෂේත්‍රයේ වේගවත් වර්ධනයට මග පෑදුණි.
මෙම අවස්ථාව හඳුනාගත් දේශීය ව්‍යවසායකයන් ක්ෂේත්‍රයට පිවිසුණි. මීට පෙර ග්‍රාමීය සූර්ය බලශක්ති වැඩසටහන් හරහා ගොඩනැගුණු තාක්ෂණික දැනුම සහ මානව සම්පත ද මෙම වර්ධනයට වැදගත් දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය. විශාල ආනයනකරුවන් සහ ප්‍රධාන ව්‍යාපාරික ආයතන ද ක්ෂේත්‍රයට එක්වූ අතර, ඔවුන්ගේ ප්‍රාග්ධනය, බෙදාහැරීමේ ජාල සහ වෙළෙඳ නාමවල ශක්තිය මෙම වර්ධනය තවදුරටත් වේගවත් කළේය.
ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ (ADB) ප්‍රතිමූල්‍යකරණ වැඩසටහනක් හරහා වාණිජ බැංකු ද සූර්ය බලශක්ති ව්‍යාපෘති සඳහා මූල්‍ය පහසුකම් සැපයීමට එක්වුණි. එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ විශාල ධාරිතා වර්ධනයක් සහ සූර්ය බලශක්ති කර්මාන්තයේ දැවැන්ත ව්‍යාප්තියකි. කර්මාන්ත සංගම්වල ප්‍රකාශ අනුව, මේ වන විට සූර්ය බලශක්ති ක්ෂේත්‍රයේ සක්‍රීය සමාගම් 1,000ක් පමණ පවතින අතර, ඍජු රැකියා නියුක්තිකයෝ 40,000ක් පමණ සිටිති.
සූර්ය බලශක්ති ක්ෂේත්‍රය පිළිබඳ විවාදය වෙනස් කළ සිදුවීම් දෙකක්
2025 පෙබරවාරි විදුලි බිඳවැටීම - වඳුරාට පැවරුණු වරද
2025 පෙබරවාරි මාසයේ එක් හිරු එළියෙන් පිරුණු ඉරිදා දිනයක ලංකාවේ සමස්ත ජාතික විදුලිබල පද්ධතිය බිඳ වැටුණි. එය යථා තත්වයට පත් කිරීමට දිනයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත විය. මුලින්ම එම සිදුවීමට හේතුව ලෙස විදුලි උපපොළක කෙටි පරිපථයක් ඇති කළ බව කියන වඳුරකුට චෝදනා එල්ල විය.
පසුව එම චෝදනාව වහල මත සූර්ය විදුලි පද්ධති වෙත යොමු විය. ජාතික විදුලිබල ජාලයට අධික සූර්ය විදුලි ප්‍රමාණයක් එක්වීම හේතුවෙන් පද්ධතිය අස්ථාවර වී ඇති බවට තර්කයක් ඉදිරිපත් විය. පසුව වහල මත සූර්ය විදුලිය සීමා කිරීමට එම තර්කය ද භාවිත කෙරිණි. එහෙත් සැබෑ සිදුවීම ඊට වඩා සංකීර්ණය. පෙරවරු 11.13ට පමණ පානදුර විදුලි උපපොළේ දෝෂයක් ඇති විය. එදින ඉරිදා දිනයක් වූ බැවින් විදුලි ඉල්ලු‍ම අඩු මට්ටමක පැවති අතර, වහල මත සූර්ය පද්ධති දිවා කාලයේ විදුලි අවශ්‍යතාවෙන් විශාල කොටසක් සපයමින් තිබුණි.
එබැවින් ජාතික විදුලිබල ජාලයට සැපයීමට සිදුවූයේ නිවාස හා ව්‍යාපාරවල සමස්ත පරිභෝජනයෙන් වහල මත සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනය අඩු කළ පසු ඉතිරිවන ප්‍රමාණය පමණි. පානදුර දෝෂය ඇති වූ විට අවට ජාලයේ වෝල්ටීයතාව දැඩි ලෙස පහළ ගියේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වහල මත සූර්ය පද්ධති සහ අනෙකුත් කුඩා සූර්ය විදුලි පද්ධති විශාල ප්‍රමාණයක් ආරක්ෂක ක්‍රමවේද යටතේ ස්වයංක්‍රීයව ජාලයෙන් විසන්ධි විය. මූලික දෝෂය ඉතා ඉක්මනින් ඉවත් වූ අතර, තත්පරයකට ආසන්න කාලයකදී වෝල්ටීයතාව සාමාන්‍ය තත්වයට පැමිණියේය. එහෙත් ගැටලු‍ව වූයේ විසන්ධි වූ සූර්ය විදුලි පද්ධති ඒ සමගම නැවත ජාලයට සම්බන්ධ නොවීමයි.
මෙය සරල උදාහරණයකින් පැහැදිලි කළ හැකිය.
යම් ප්‍රදේශයක විදුලි අවශ්‍යතාව මෙගාවොට් 100ක් යැයි සිතමු. එයින් මෙගාවොට් 60ක් වහල මත සූර්ය පද්ධති මගින් සපයන්නේ නම්, ජාතික විදුලිබල ජාලයෙන් සැපයිය යුත්තේ මෙගාවොට් 40ක් පමණි. එහෙත් හදිසි දෝෂයක් නිසා එම මෙගාවොට් 60ක සූර්ය විදුලිය එකවර විසන්ධි වුවහොත්, පාරිභෝගිකයන්ගේ මෙගාවොට් 100ක අවශ්‍යතාව නොවෙනස්ව පවතී. එවිට මෙගාවොට් 40ක් සපයමින් සිටි ජාතික විදුලිබල ජාලයට හදිසියේම මෙගාවොට් 100ක් සැපයීමට සිදුවේ.
මෙය න්‍යායාත්මක තත්වයක් පමණක් නොවේ. පානදුර සිදුවීමෙන් පසු ලබාගත් මිනුම් අනුව, දෝෂය ඉවත් වූ පසු එම ප්‍රදේශයට සම්ප්‍රේෂණ මාර්ග හරහා ගලා ආ විදුලි බලය මෙගාවොට් 25කින් පමණ ඉහළ ගොස් තිබුණි. එය ප්‍රදේශයේ සූර්ය විදුලි පද්ධති විසන්ධි වීම සමග ගැලපෙන තත්වයකි. සූර්ය ඉන්වර්ටර් නැවත ජාලයට සම්බන්ධ වීමට පෙර තත්පර 60ක් රැඳී සිටිය යුතු ලෙස ආරක්ෂක සැකසුම් නියම කර තිබුණි. එබැවින් ජාලයේ වෝල්ටීයතාව ඉක්මනින් යථා තත්වයට පත්වුවද, එය මත රඳා පැවති සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනය අවම වශයෙන් තවත් මිනිත්තුවක් පුරා නොලැබුණි.
මෙහි ප්‍රතිඵලය ක්ෂණික විය. මොහොතකට පෙර දේශීය සූර්ය පද්ධති මගින් සපයන ලද විදුලිය, හදිසියේම ජාතික ජාලයෙන් සැපයීමට සිදුවිය. එම ප්‍රදේශයේ සම්ප්‍රේෂණ මාර්ගවලින් නිරීක්ෂණය වූ මෙගාවොට් 25ක වැඩිවීම, බස්නාහිර පළාතේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල හෝ දිවයිනේ වෙනත් ප්‍රදේශවල විසන්ධි වූ සමස්ත සූර්ය විදුලි ධාරිතාව නිරූපණය නොකරයි. මෙම තත්වය නිසා ජාතික විදුලිබල පද්ධතියේ සැපයුම සහ ඉල්ලු‍ම අතර සමතුලිතතාව හදිසියේ වෙනස් විය. සාම්ප්‍රදායික විදුලි ජනන යන්ත්‍රවලට අමතර විදුලි ප්‍රමාණයක් සැපයීමට සිදුවූ අතර, පද්ධතියේ සංඛ්‍යාතය පහළ යාම ආරම්භ විය.
සංඛ්‍යාතය (Frequency) පහළ යන විට තවත් සූර්ය ඉන්වර්ටර් ආරක්ෂක සැකසුම් මත විසන්ධි විය. ඒ සමගම සාම්ප්‍රදායික විදුලි ජනක යන්ත්‍රවලට දැරීමට සිදුවූ බර තවදුරටත් ඉහළ ගියේය. දේශීය විදුලි දෝෂයක් ලෙස ආරම්භ වූ සිදුවීම ක්‍රමයෙන් ජාතික අර්බුදයක් බවට පත්විය. ඉන්පසු ස්වයංක්‍රීය විදුලි බර ඉවත් කිරීමේ (Automatic Load Shedding) පද්ධතිය ක්‍රියාත්මක විය.
එහෙත් මෙහිදී තවත් වැදගත් ගැටලු‍වක් හෙළි විය.
මෙම ආරක්ෂක පද්ධතිය සැලසුම් කර තිබුණේ විදුලි බෙදාහැරීමේ මාර්ගයක් විසන්ධි කළ විට, එම මාර්ගයෙන් ලබාගන්නා පාරිභෝගික විදුලි ඉල්ලු‍ම සමාන ප්‍රමාණයකින් අඩුවනු ඇතැයි උපකල්පනය කරමිනි. එහෙත් 2025 වන විට බොහෝ බෙදාහැරීමේ මාර්ගවල පාරිභෝගිකයන් පමණක් නොව, සැලකිය යුතු වහල මත සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනයක් ද පැවතුණි. එවැනි මාර්ගයක් විසන්ධි කිරීමෙන් පාරිභෝගික ඉල්ලු‍ම පමණක් නොව, එම මාර්ගයේ සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනය ද එකවර අහිමි වේ. එබැවින් ජාතික ජාලයට ලැබෙන සැබෑ බර අඩුවීම අපේක්ෂා කළ ප්‍රමාණයට වඩා අඩු විය හැකිය.
පෙරවරු 11.13.58ට නව ලක්ෂපාන බලාගාරය අඩු සංඛ්‍යාත ආරක්ෂණය හේතුවෙන් විසන්ධි විය. ඉන් මිලි තත්පර කිහිපයක් ඇතුළත සමනලවැව, පැරණි ලක්ෂපාන, උමා ඔය සහ වික්ටෝරියා බලාගාර ද විසන්ධි විය. ඉන් අනතුරුව නොරොච්චෝලේ බලාගාරයේ ක්‍රියාත්මක වෙමින් පැවති ජනන ඒකක තුන ද විසන්ධි විය. පානදුර මූලික දෝෂය ඇති වී තත්පර 30කටත් අඩු කාලයකදී සමස්ත ජාතික විදුලිබල පද්ධතිය බිඳ වැටුණි.
මෙහි වැදගත්ම කරුණ වන්නේ, මෙම විදුලි බිඳවැටීමේ සිදුවීම් දාමයට වහල මත සූර්ය විදුලිය දායක වූ නමුත්, මුල් දෝෂය සූර්ය විදුලිය නිසා ඇති නොවූ බවයි. එසේම, මෙයින් ජාතික ජාලයට අධික සූර්ය විදුලි ප්‍රමාණයක් එක්වී ඇති නිසාම පද්ධතිය අස්ථාවර වී ඇතැයි නිගමනය කිරීම සාධාරණ නොවේ. සැබෑ ගැටලු‍ව වන්නේ සූර්ය විදුලි ධාරිතාව වේගයෙන් වර්ධනය වූ නමුත්, එයට ගැලපෙන පරිදි ජාල නිරීක්ෂණ, ආරක්ෂණ සහ මෙහෙයුම් ක්‍රමවේද නවීකරණය නොවීමයි.
ඉංජිනේරුවන්ගේ ‘Net Plus Plus’ ක්‍රමවේදය සූර්ය බලශක්ති ක්ෂේත්‍රයට බලපෑ තවත් වැදගත් සිදුවීමක් වූයේ 2024 වසරේදී විදුලිබල සැපයුම් ආයතන විසින් හඳුන්වා දුන් Net Plus Plus ක්‍රමවේදයයි. මෙම ක්‍රමවේදය හඳුන්වාදීමේ පසුබිම පැහැදිලි නොවන බව මෙහි පෙන්වා දෙයි. කර්මාන්තය විසින් එවැනි ක්‍රමයක් ඉල්ලා නොසිටි අතර, විදුලිබල ආයතනයේ ඉංජිනේරුවන් පිරිසක් විසින් එය සකස් කර ඇති බවට සැකයක් පවතින බව ද සඳහන් වේ. මෙම ක්‍රමය මගින් පාරිභෝගිකයාගේ විදුලි සම්බන්ධතාවේ ගිවිසුම්ගත ධාරිතාව සහ ස්ථාපනය කළ හැකි සූර්ය පද්ධතියේ ධාරිතාව අතර පැවති සම්බන්ධය ඉවත් කරන ලදී. ඒ අනුව, ප්‍රදේශයේ ඉංජිනේරුවරයාගේ අනුමැතිය ලැබුණහොත්, ඉතා කුඩා නිවෙසක වුවද කිලෝවොට් 40ක සූර්ය පද්ධතියක් ස්ථාපනය කිරීමට හැකි විය.
එසේම, විදුලි පාරිභෝගිකයා හෝ වහලේ හිමිකරු සහ සූර්ය පද්ධතියේ ආයෝජකයා වෙන වෙනම පුද්ගලයන් විය හැකි පරිදි ක්‍රමවේදය සකස් විය. මේ නිසා ආයෝජකයන්ට රටේ ඕනෑම ප්‍රදේශයක වෙනත් පුද්ගලයකුගේ වහලක් භාවිත කර සූර්ය විදුලි පද්ධති ස්ථාපනය කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණි. ඇතැම් අවස්ථාවල ඉතා කුඩා වහලවල පවා විශාල සූර්ය පැනල පද්ධති ස්ථාපනය කිරීම සාමාන්‍ය තත්වයක් බවට පත්විය.
මෙම ක්‍රමවේදය ආයෝජකයන් රැසකට අතිවිශාල මූල්‍ය ප්‍රතිලාභ ලබා දුන්නේය.
උදාහරණයක් ලෙස, විදුලි ඒකකයකට රුපියල් 37ක Feed-in Tariff අගයක් පැවති කාලයේ, කිලෝවොට් 40ක සූර්ය පද්ධතියකින් මසකට විදුලි ඒකක 5,000ක් පමණ නිපදවූයේ නම්, එයින් මසකට රුපියල් 185,000ක පමණ ආදායමක් උපයාගත හැකි විය. රුපියල් මිලියන 4.5ක පමණ ආයෝජනයක් සඳහා එය පළමු වසරේ සරල මුදල් ප්‍රතිලාභ අනුපාතය සියයට 49කට ආසන්න මට්ටමකට ගෙන ගියේය.
පද්ධතියේ කාර්යක්ෂමතාව ක්‍රමයෙන් පහළ යාම, නඩත්තු වියදම් සහ ඉන්වර්ටර් ප්‍රතිස්ථාපන වියදම් නොසලකා බැලූ විට, ආයෝජනය ආපසු ලබාගැනීමේ සරල කාලය වසර දෙකකට මඳක් වැඩි විය. මෙම ඉහළ ප්‍රතිලාභ හේතුවෙන් සූර්ය බලශක්ති කර්මාන්තයේ වර්ධනය තවදුරටත් වේගවත් විය. එහෙත් අවසානයේ මෙම ක්‍රමවේදය අනිසි ලෙස භාවිත වන බව බලධාරීන්ට අවබෝධ වූ පසු, එය හදිසියේ අහෝසි කරන ලදී.
Net Metering සහ Net Accounting අහෝසි කළේ ඇයි?
මෙහිදී මතුවන ප්‍රධාන ප්‍රශ්නය වන්නේ, රජය Net Metering සහ Net Accounting ක්‍රමවේද අහෝසි කර, Net Plus පමණක් ඉතිරි කිරීමට තීරණය කළේ ඇයිද යන්නයි. Net Plus යටතේ පාරිභෝගිකයාට ජාතික විදුලිබල ජාලයෙන් විදුලිය ඉහළ මිලකට මිලදී ගැනීමට සිදුවන අතර, තම සූර්ය පද්ධතියෙන් නිපදවන විදුලිය ඊට වඩා අඩු මිලකට ජාලයට අලෙවි කිරීමට සිදුවේ. තර්කානුකූලව බැලු‍වහොත්, සාමාන්‍ය ගෘහස්ත පාරිභෝගිකයකුට මෙය ආර්ථික වශයෙන් ආකර්ෂණීය ක්‍රමවේදයක් නොවේ.
රජය ඉදිරිපත් කරන තර්කය වන්නේ Net Accounting ක්‍රමය යටතේ සිටින පාරිභෝගිකයන් 85,000ත් 90,000ත් අතර පිරිසක්, මෙරට මිලියන හතකට ආසන්න අනෙකුත් විදුලි පාරිභෝගිකයන්ගේ වියදමින් මූල්‍ය ප්‍රතිලාභ ලබන බවයි. එනම්, දිවා කාලයේ වහල මත සූර්ය විදුලිය මිලදී ගෙන, රාත්‍රී කාලයේදී මිල අධික තාප විදුලිය සැපයීම හේතුවෙන් විදුලිබල පද්ධතියට මූල්‍ය අවාසියක් සිදුවන බවයි.
එහෙත් මෙම තර්කය නිවැරදිද?
දිවා කාලයේ සූර්ය විදුලිය ජාතික විදුලිබල පද්ධතියට අධික පිරිවැයක් ඇති කරන බවට ඉදිරිපත් කරන උපකල්පනය මූලික වශයෙන් දෝෂ සහිතයි. එයට හේතුව වන්නේ, දිනකට GWh 9.7ක් පමණ වන වහල මත සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනය නිසා දිවා කාලයේ ජල විදුලි නිෂ්පාදනය අඩු කර, එම ජලය රාත්‍රී කාලයේ විදුලි නිෂ්පාදනය සඳහා රඳවා ගැනීමට හැකිය. ඒ අනුව, දිවා කාලයේ සූර්ය විදුලිය නිපදවීමෙන් ඉතිරි වන ජලය, රාත්‍රී කාලයේ මිල අධික තාප විදුලි නිෂ්පාදනය වෙනුවට භාවිත කළ හැකිය.
දිවා කාලයේ ඉතිරි කරන ජලය රාත්‍රී කාලයේ විදුලිය බවට පත්වෙයි
ඉදිරිපත් කර ඇති 2020-2025 කාලසීමාවේ දත්ත මගින් ලංකාවේ ප්‍රධාන ජල විදුලි බලාගාරවල නිෂ්පාදනය දිවා කාලයෙන් සන්ධ්‍යා කාලය වෙත මාරුවී ඇති ආකාරය පහත සඳහන් වගුව මගින් පෙන්වා දෙයි.
මෙම විශ්ලේෂණය සඳහා එක් එක් වසරේ මාර්තු 1 සිට 17 දක්වා සමාන සතියේ දිනවල මිනිත්තු 15ක සාමාන්‍ය ප්‍රධාන ජල විදුලි නිෂ්පාදන දත්ත භාවිත කර ඇත. දිවා කාලය පෙරවරු 10.00 සිට පස්වරු 3.00 දක්වාත්, සන්ධ්‍යා කාලය පස්වරු 6.30 සිට රාත්‍රී 10.30 දක්වාත් සලකා ඇත.
(වගු අංක - 1 බලන්න)
(රූපය - 1 බලන්න)
සැසඳිය හැකි මාර්තු සතියේ දිනවල ප්‍රධාන ජල විදුලි නිෂ්පාදනයේ සාමාන්‍යය.
මෙම දත්ත අනුව, 2020-2021 කාලයේ සන්ධ්‍යා සහ දිවා ජල විදුලි නිෂ්පාදන අනුපාතය 1.3ක් පමණ වූ අතර, 2024දී එය 1.85ක් දක්වාත්, 2025 මාර්තු මුල් භාගයේදී 2.57ක් දක්වාත් ඉහළ ගොස් ඇත. මෙය සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනය ඉහළ යන දිවා කාලයේ ජල විදුලි නිෂ්පාදනය අඩු කර, සන්ධ්‍යා කාලයේ ඉහළ ඉල්ලු‍ම සපුරාලීම සඳහා ජලය රඳවා ගැනීම සමග ගැළපෙන ප්‍රවණතාවකි.
කෙසේ වෙතත්, වර්ෂාපතනය, ජලාශවල ජල මට්ටම්, විදුලි ඉල්ලු‍ම සහ තාප බලාගාරවල ක්‍රියාකාරීත්වය ද ජල විදුලි නිෂ්පාදන රටාවට බලපාන බව සැලකිල්ලට ගත යුතුය. 2025 මාර්තු 18 දින PUCSL දෛනික දත්ත ද මෙම තත්වය තවදුරටත් පැහැදිලි කරයි. එදින දිවා මධ්‍යයේ ප්‍රධාන ජල විදුලි නිෂ්පාදනය මෙගාවොට් 150-200ක පමණ මට්ටමකට පහළ ගිය අතර, සූර්ය විදුලි නිෂ්පාදනය අඩුවන සන්ධ්‍යා කාලයේදී එය මෙගාවොට් 1,100කට ආසන්න මට්ටමකට ඉහළ ගියේය.
(රූපය - 2 බලන්න)
PUCSL සූර්ය විදුලි ප්‍රස්තාරය දුරස්ථව දත්ත සම්ප්‍රේෂණය කරන සූර්ය බලාගාරවල තොරතුරු මත පදනම් වූ බැවින්, විදුලි මීටරයට පිටුපසින් ක්‍රියාත්මක වන වහල මත සූර්ය පද්ධතිවල විශාල දායකත්වය එහි සම්පූර්ණයෙන් නිරූපණය නොවේ. මෙම තත්වය ජාතික පද්ධති මෙහෙයුම්කරුට (NSO) සහ සමස්ත රටට ලැබුණු විශාල ආර්ථික වාසියක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එබැවින් රාත්‍රී කාලයේ විදුලි නිෂ්පාදනයේ සැබෑ පිරිවැය ගණනය කිරීමේදී මෙම දායකත්වය සැලකිල්ලට ගත යුතුය.
මෙය බොහෝ රටවල භාවිත වන පොම්පිත ජල ගබඩා පද්ධති (Pumped Storage) මගින් සූර්ය විදුලිය ගබඩා කිරීමේ සංකල්පයට සමාන ප්‍රතිඵලයක් ලබා දෙයි. එහෙත් ලංකාවේදී, දිවා කාලයේ සූර්ය විදුලිය නිසා ජල විදුලි නිෂ්පාදනය අඩු කළ හැකිවීමෙන් ජලාශවල ජලය රාත්‍රී කාලයට ඉතිරි කරගත හැකිය.
මෙමගින් මිල අධික තාප විදුලි නිෂ්පාදනය අඩු කිරීමට අවස්ථාව සැලසේ.
අප සතුව පවතින විශාල ජල විදුලි පද්ධතිය සහ වේගයෙන් වර්ධනය වූ සූර්ය බලශක්ති කර්මාන්තය එක්ව, අහඹු ලෙසම රටට වටිනා බලශක්ති ගබඩා කිරීමේ වාසියක් ලබාදී ඇත. මෙම වටිනාකම ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන් නිසි ලෙස හඳුනා නොගැනීම කනගාටුදායක තත්වයකි.
බැටරි බලශක්ති ගබඩා පද්ධති හෙවත් BESS (Battery Energy Storage Systems) ස්ථාපනය කිරීම මගින් මෙම වාසිය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කළ හැකිය. දිවා කාලයේ නිපදවන අතිරික්ත සූර්ය විදුලිය බැටරිවල ගබඩා කර රාත්‍රී කාලයේ භාවිත කිරීමෙන්, මිල අධික තාප විදුලි නිෂ්පාදනය තවදුරටත් අඩු කිරීමටත්, දිගුකාලීනව එය අවම කිරීමටත් අවස්ථාව සැලසේ.
ලංකාවේ විදුලි නිෂ්පාදනයේ සිදුවෙමින් පවතින පරිවර්තනය
පසුගිය වසර පහ තුළ ලංකාවේ විදුලි නිෂ්පාදන සංයුතිය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී ඇත. විදුලිබල ආයතනවලින් ලබාගත් බව සඳහන් වන ආසන්න සංඛ්‍යා පහත දැක්වේ. (වගු අංක -2 බලන්න)
2025 වර්ෂයේ 4,000GWh පුනර්ජනනීය විදුලි නිෂ්පාදනයට ආසන්න වශයෙන් 3,000GWh සූර්ය බලශක්තියෙන්ද, 800GWh සුළං බලශක්තියෙන්ද, 200GWh ජෛව ස්කන්ධ බලශක්තියෙන්ද දායක වී ඇත.
(රූපය - 3 බලන්න)
ලංකාවේ විදුලිබල නිෂ්පාදන මිශ්‍රණය: 2020 සහ 2025 සංසන්දනය.
මෙම දත්තවලට අනුව, 2020 සිට 2025 දක්වා කාලය තුළ සමස්ත විදුලි නිෂ්පාදනය GWh 2,000කින් පමණ ඉහළ ගියද, ගල් අඟු‍රු විදුලි නිෂ්පාදනය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී නැත. එහෙත් පුනර්ජනනීය බලශක්ති නිෂ්පාදනය GWh 1,500 සිට GWh 4,000 දක්වා, එනම් GWh2,500කින් හෝ සියයට 167කින් පමණ ඉහළ ගොස් තිබේ. ඒ අතරතුර, මිල අධික තෙල් මත පදනම් වූ විදුලි නිෂ්පාදනය GWh 3,500 සිට GWh 2,000 දක්වා අඩුවී ඇත. මෙම අඩුවීම ආර්ථික වශයෙන් ඉතා වැදගත්ය.
තෙල් මත පදනම් වූ විදුලි ඒකකයක පිරිවැය රුපියල් 55ක් පමණ වන අතර, පුනර්ජනනීය විදුලි ඒකකයක සාමාන්‍ය මිලදී ගැනීමේ මිල රුපියල් 25ක් පමණ බව පෙන්වා දෙයි. එම අගය භාවිත කළ විට, තෙල් මත පදනම් වූ විදුලි නිෂ්පාදනය GWh 1,500කින් අඩුවීම නිසා ඇතිවන පිරිවැය වෙනස පහත පරිදි ගණනය කළ හැකිය.
ඇස්තමේන්තුගත වාර්ෂික පිරිවැය වෙනස රුපියල් බිලියන 45ක් විදුලි ඒකක බිලියන 1.5 × (රු. 55 − රු. 25) මෙම ගණනය අනුව, වාර්ෂිකව රුපියල් බිලියන 45ක පමණ පිරිවැය වෙනසක් නිරූපණය වේ. කෙසේ වෙතත්, වැඩි වූ සෑම පුනර්ජනනීය විදුලි ඒකකයක්ම තෙල් මත පදනම් වූ විදුලි ඒකකයක් ඍජුවම ප්‍රතිස්ථාපනය කළ බව පැවසීම අතිසරල නිගමනයක් වනු ඇත. මෙම කාලසීමාවේදී ජල විදුලි නිෂ්පාදනය ද ඉහළ ගොස් ඇති අතර, වර්ෂාපතනය, විදුලි ඉල්ලු‍ම සහ බලාගාරවල ක්‍රියාකාරීත්වය අනුව විදුලි නිෂ්පාදන සංයුතිය වෙනස් වේ.
එහෙත් සමස්ත ප්‍රවණතාව පැහැදිලිය.
2020ට වඩා 2025දී ලංකාව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි විදුලි ප්‍රමාණයක් නිපදවා ඇති අතර, ඒ සඳහා භාවිත කළ මිල අධික තෙල් මත පදනම් වූ විදුලි නිෂ්පාදනය GWh 1,500කින් අඩු වී ඇත. මෙම පරිවර්තනය සඳහා පුනර්ජනනීය බලශක්තියේ, විශේෂයෙන් සූර්ය බලශක්තියේ, සූර්ය බලශක්තියේ වර්ධනය දැවැන්ත දායකත්වයක් දී තිබේ.
ඉදිරි වසරවල විදුලි ඉල්ලු‍ම - රට යා යුත්තේ කුමන දිශාවටද?
විදුලිබල ආයතනවල පුරෝකථන අනුව, ලංකාවේ වාර්ෂික විදුලි අවශ්‍යතාව වර්තමානයේ GWh 18,000ක පමණ මට්ටමේ සිට 2030 වන විට GWh 22,000ක් දක්වාත්, 2040 වන විට GWh 36,000ක් දක්වාත් ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.
එනම්, ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ තවත් GWh 4,000ක විදුලි ප්‍රමාණයක් ද, 2040 වන විට තවත් GWh 18,000ක විදුලි ප්‍රමාණයක් ද සොයා ගැනීමට රටට සිදුවනු ඇත. මෙය වර්තමාන විදුලි සැපයුම දෙගුණ කිරීමකට සමානය. මෙම පුරෝකථන සකස් කර ඇත්තේ දැනට පවතින වර්ධන ප්‍රවණතා මත වන අතර, ප්‍රවාහන ක්ෂේත්‍රය සහ ආහාර පිසීම වැනි කටයුතු විශාල වශයෙන් විදුලිය මත පදනම් වීමේ අනාගත වෙනස්කම් මෙයට සම්පූර්ණයෙන් ඇතුළත් නොවේ.
එබැවින් මෙහිදී අතිශය වැදගත් ප්‍රශ්නයක් මතු වේ. සූර්ය බලශක්තිය දැනටමත් රුපියල් 55ක් පමණ වැයවන තෙල් මත පදනම් වූ විදුලි නිෂ්පාදනය අඩු කිරීමට දායක වී ඇත්නම්, 2040 වන විට රටට දෙගුණයක විදුලි අවශ්‍යතාවක් ඇතිවීමට නියමිත නම්, අපගේ ප්‍රමුඛතාව විය යුත්තේ සූර්ය බලශක්තියේ වර්ධනය මන්දගාමී කිරීමද? නැතහොත් තවත් වැඩි සූර්ය බලශක්ති ප්‍රමාණයක් භාවිත කළ හැකි පරිදි ජාතික විදුලිබල පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමද? මෙය ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන් විසින් පිළිතුරු දිය යුතු මූලික ප්‍රශ්නයකි.
සූර්ය බලශක්තිය ධනවත් පිරිසකට පමණක් සීමා කළ යුතුද?
සූර්ය බලශක්ති කර්මාන්තයේ දිගුකාලීන පැවැත්ම තවත් වැදගත් සමාජීය අරමුණකට දායක වේ. එනම්, අඩු ආදායම්ලාභී පවුල්වලට පවා සූර්ය බලශක්තිය ලබාගැනීමේ අවස්ථාව නිර්මාණය කිරීමයි. ඉහළ ආදායම්ලාභී පාරිභෝගිකයන් අතර සූර්ය විදුලි පද්ධති ව්‍යාප්තිය වැඩිවන විට, කර්මාන්තයට නව වෙළෙඳපොළ සොයාගැනීමට සිදුවේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නවෝත්පාදන, අඩු වියදම් තාක්ෂණික විසඳුම් සහ පහසු මූල්‍ය ක්‍රමවේද හඳුන්වා දීම මගින් අඩු ආදායම්ලාභී පවුල් වෙත ද සූර්ය බලශක්තිය ගෙන යා හැකිය.
මෙය ජංගම දුරකතන සහ ස්මාර්ට් දුරකතන ක්‍රමයෙන් සමාජයේ සියලු ආදායම් කාණ්ඩ වෙත ව්‍යාප්ත වූ ආකාරයට සමාන වේ. එහෙත් මෙම අවස්ථාවේදී සූර්ය බලශක්ති කර්මාන්තය දුර්වල කිරීමෙන් සිදුවිය හැක්කේ, සූර්ය බලශක්තියේ ප්‍රතිලාභ දිගටම ලබාගත හැක්කේ ඉහළ ආදායම්ලාභී පිරිසකට පමණක් වන තත්වයක් නිර්මාණය වීමයි.
ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන් දැන් කළ යුත්තේ කුමක්ද?
පළමුව, සූර්ය විදුලියේ සැබෑ ආර්ථික වටිනාකම ගණනය කරන ආකාරය පිළිබඳව ජාතික පද්ධති මෙහෙයුම්කරුගෙන් (NSO) සහ මහජන උපයෝගිතා කොමිෂන් සභාවෙන් පැහැදිලි කිරීමක් ලබාගත යුතුය. දිවා කාලයේ සූර්ය විදුලිය මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය වන්නේ ඒකකයකට රුපියල් 4ක් පමණ වැයවන ජල විදුලිය බව පමණක් සැලකිල්ලට ගන්නේ නම්, එය සූර්ය විදුලියේ සමස්ත ආර්ථික වටිනාකම නිවැරදිව නිරූපණය නොකරනු ඇත.
මන්ද, දිවා කාලයේ සූර්ය විදුලිය භාවිත කිරීමෙන් ඉතිරි කරන ජලය රාත්‍රී කාලයේදී රුපියල් 55ක් පමණ වැය වන තෙල් මත පදනම් වූ විදුලි නිෂ්පාදනය වෙනුවට භාවිත කළ හැකි බැවිනි.
එම උපකල්පනය යටතේ දිනකට GWh9.7ක සූර්ය විදුලියේ වටිනාකම ගණනය කළහොත්:
ඒකකයකට රුපියල් 4 බැගින්: දිනකට රුපියල් මිලියන 38.8ක්.
ඒකකයකට රුපියල් 55 බැගින්: දිනකට රුපියල් මිලියන 533.5ක්.
එම අගයන් අතර වෙනස දිනකට රුපියල් මිලියන 495කට ආසන්නය.
මෙය සරල සංසන්දනාත්මක ගණනය කිරීමක් වුවද, විදුලි පද්ධතියේ සමස්ත පිරිවැය විශ්ලේෂණය කිරීමේ වැදගත්කම පැහැදිලි කරයි.
දෙවනුව, ජාතික විදුලිබල පද්ධතියේ ස්ථායීතාව පිළිබඳ ඉදිරිපත් කරන තර්ක ද නිසි ලෙස විමර්ශනය කළ යුතුය.
වහල මත සූර්ය විදුලිය ජාතික විදුලිබල පද්ධතිය අස්ථාවර කරන්නේ කෙසේද?
සැබෑ ගැටලු‍ව සූර්ය විදුලියද?
නැතහොත්, සූර්ය විදුලිය ජාතික විදුලිබල පද්ධතියේ ප්‍රධාන කොටසක් බවට පත්වී ඇති වර්තමාන තත්වයට ගැලපෙන නිරීක්ෂණ පද්ධති, ආරක්ෂක ක්‍රමවේද සහ මෙහෙයුම් ප්‍රෝටෝකෝල සංවර්ධනය කිරීමේ අඩුපාඩුවක්ද? 2025 පෙබරවාරි විදුලි බිඳවැටීම මගින් මෙම වෙනස නිවැරදිව හඳුනාගැනීමේ වැදගත්කම පැහැදිලි වේ.
වහල මත සූර්ය විදුලියේ ආර්ථික වටිනාකම ගණනය කළ යුත්තේ එය නිපදවන මොහොතේ ප්‍රතිස්ථාපනය වන විදුලි නිෂ්පාදනයේ කෙටිකාලීන ආන්තික පිරිවැය පමණක් සැලකිල්ලට ගනිමින් නොවේ. ජල විදුලිය, තාප විදුලිය සහ පුනර්ජනනීය විදුලිය අදාළ කාලසීමාව පුරා ප්‍රශස්ත ලෙස මෙහෙයවීමෙන් සමස්ත විදුලිබල පද්ධතියේ පිරිවැයට ඇතිවන වෙනස ද සැලකිල්ලට ගත යුතුය.
ලංකාවට අවශ්‍ය වන්නේ සූර්ය බලශක්තියේ වර්ධනය නතර කිරීම නොව, එහි පූර්ණ ප්‍රතිලාභ ලබාගත හැකි පරිදි ජාතික විදුලිබල පද්ධතිය නවීකරණය කිරීමයි. රන් බිත්තර දමන පාත්තයා මරා දැමීම වෙනුවට, එම ජාතික සම්පත ආරක්ෂා කරමින් එහි ප්‍රතිලාභ සමස්ත ජනතාව වෙත ලබාදීම රටේ ප්‍රමුඛතාව විය යුතුය.
